https://www.facebook.com/share/p/1CN616ZxhM/
*શાળાના વાર્ષિકોત્સવ : બજારવાદ અને અહંનો ઉત્સવ*
👉 લેખની શરૂઆતે એક સ્પષ્ટતા:
આ લેખ કોઈ ચોક્કસ શાળા, શિક્ષક અથવા સંસ્થા વિશે નથી. શિક્ષણમાં ચાલી રહેલી એક સામાન્ય પ્રવૃત્તિ વિશે વિચાર કરવા માટે લખાયો છે.
ખાસ નોંધ:
👉 આપણે બધા જ એક જ સમાજનો ભાગ છીએ. શિક્ષકો પણ એ જ સમાજમાંથી આવે છે, વાલીઓ પણ અને સંસ્થાઓ પણ! તેથી શક્ય છે કે આપણે જે કાર્યક્રમો ગોઠવીએ છીએ તે પણ અજાણતા એ જ સામાજિક દબાણનું પરિણામ હોય:
- કાર્યક્રમ ભવ્ય લાગવો જોઈએ
- મહેમાનો ખુશ થવા જોઈએ
- દાતાઓ સંતોષ પામવા જોઈએ
....
આવા દબાણ વચ્ચે ઘણીવાર બાળકનું મૂળ સ્વરૂપ ક્યાંક પાછળ રહી જાય છે. આથી *આ લેખ ટીકા નથી,
પરંતુ એક સંવાદની શરૂઆત છે.*
*******
આજે એક શાળાનો વાર્ષિક ઉત્સવ/રંગારંગ કાર્યક્રમ જોઈ રહ્યો હતો. એ દરમિયાન વિચારોનું ચકડોળ ચાલુ થયું..
- દરેક કાર્યક્રમમાં આખું સ્ટેજ બાળકોથી ભરેલું હતું.
- બધાનું ડ્રેસ અપ એકસરખું જ હતું.
- દરેક બાળક જીવંત હોવા છતાં રોબોટની જેમ એક જેવું જ નાચતું હતું.
- નબળું નાચતા બાળકો પાછળની રૉ માં અને સારું નાચતા બાળકો આગળ હતા.
- ત્રણ કલાકની ઉજવણીમાં 8 કાર્યક્રમમાં નાના-મોટા બાળકો હિન્દી ફિલ્મોના સોંગ અથવા તો સોશિયલ મીડિયામાં વાયરલ સોંગ અથવા રીમિક્સ સોંગ પર નાચતા હતા.
- (શાળાકીય/બિનશાળાકીય) દરેક કાર્યક્રમોમાં 'અમારો ભૂતકાળ અને સંસ્કૃતિ કેટલી ભવ્ય હતી'- એવું (વાગોળવૃત્તિ) પ્રદર્શિત કરતું એકાદ સોંગ પર ડાન્સ હોય જ છે.. અહીં પણ હતું!!
- સમાજ અને વ્યક્તિ જાગૃતિનો માત્ર એક જ કાર્યક્રમ હતો, જે માત્ર ગેરલાભ દર્શાવતો એકતરફી હતો. કાર્યક્રમનો વિષય હતો : મોબાઈલનું દૂષણ!!
- સ્પષ્ટ પણે વ્યક્તિ કે સમાજની આંતરિક ચેતનાને જાગૃત કરે એવું કોઈ નાટક કે કાર્યક્રમ નહિ.. મોટેભાગે બધા ડાન્સ જ હતા.
- નાના-મોટા દરેક બાળકને જેન્ડર તરીકે ઓળખ મળે એવું ડ્રેસ-અપ હતું. વ્યક્તિ તરીકે ઓળખ મળે એવું ડ્રેસ-અપ ન હતું. જેમ કે છોકરીઓ માટે સ્ટ્રોંગ મેકઅપ અને પરી જેવા/ગુલાબી/ચમકીલા અને ભડકીલા રંગના વસ્ત્રો હતા પણ છોકરાઓ માટે આવું કંઈ ન હતું.
- ધાર્મિક કટ્ટરતા વધે એવો એક કાર્યક્રમ પણ હતો! (પ્રોપેગેંડા ફિલ્મોનું એક દ્રશ્ય!)
- કાર્યક્રમની વચ્ચે વચ્ચે હોંશિયાર, વધુ હાજર તથા વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા અને હરીફાઈઓમાં વિજેતા બાળકોને ઇનામ મળે એવું આયોજન હતું. (હું જેમના બાળકોને આવું ઇનામ નહોતું મળ્યું એવાં વાલીઓ અને બાળકોના ચહેરા જોઈ રહ્યો હતો- લઘુતાગ્રંથિથી ગ્રસ્ત હતા!)
- ચાલુ કાર્યક્રમ દરમિયાન દાતાઓનાં અહંને વધારવા સતત એમનું નામ સ્ટેજ પરથી બોલાતું હતું. મોટા દાતાઓનો અહં વધુ મોટો કરવા એમનું સન્માન પણ કરવામાં આવતું હતું. લોકો પ્રેમથી નહિ, પણ સન્માનિત થવા શાળામાં પૈસા (દાન!!) આપતા હોય એવું વાતાવરણ હતું.
ટૂંકમાં, આવા વાર્ષિક ઉત્સવો/રંગારંગ કાર્યક્રમોમાં..
- દેખાવ (પ્રદર્શન)
- સ્પર્ધા (ઇનામ)
- અહં
- ભેદભાવ
- લોકપ્રિયતા
આ પાંચ બાબતો વધારે જોવા મળે છે.
********
ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારતમાં એક પ્રસંગ આવે છે.
ગુરુ દ્રોણાચાર્યે પોતાના શિષ્યોની શસ્ત્રવિદ્યાનું પ્રદર્શન ગોઠવ્યું. આ એક પ્રકારનો વાર્ષિક ઉત્સવ જ હતો. એમાં દરેક વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની કળા બતાવી.
ભીમે શક્તિ બતાવી.
અર્જુને તીરંદાજી બતાવી.
.
લોકોએ તાળીઓ પાડી. પણ એ જ પ્રદર્શનના અંતે
એક અનોખો યુવાન આગળ આવ્યો — કર્ણ!! તેની પ્રતિભા અર્જુન જેટલી જ હતી. પણ તેને માત્ર એટલા માટે નકારી દેવામાં આવ્યો કારણ કે તે “સૂત્રપુત્ર” હતો.
.
બસ, આ જ ક્ષણે વાર્ષિક પ્રદર્શનનો આ ઉત્સવ અહંનો ઉત્સવ બની ગયો અને આ મહાકાવ્યનો અંત વિનાશથી થયો.
આ પ્રસંગ આપણને એક સૂક્ષ્મ સંદેશ આપે છે:
જ્યાં પ્રદર્શન વધારે હોય
ત્યાં તુલના જન્મે છે.
જ્યાં તુલના જન્મે
ત્યાં અહં જન્મે છે.
અને જ્યાં અહં જન્મે
ત્યાં વિનાશ અનિવાર્ય બને છે.
********
બજારવાદ : જ્યારે બાળક “ઉત્પાદન” બની જાય છે.
આધુનિક સમાજમાં બજારવાદ (Market Culture) માત્ર બજારમાં નથી. તે હવે શિક્ષણમાં પણ પ્રવેશી ગયો છે. બજારવાદની સૌથી મોટી ખાસિયત છે:
- બધું વેચાણમાં ફેરવવું
- બધું દેખાવમાં ફેરવવું
- બધું સ્પર્ધામાં ફેરવવું
અને જ્યારે આ ત્રણ વસ્તુઓ શાળામાં આવે છે ત્યારે
બાળક પણ એક પ્રકારનું “પ્રોડક્ટ” બની જાય છે.
વાર્ષિક ઉત્સવોમાં આપણે ઘણીવાર જોયું છે:
- બાળક કલાકો સુધી રિહર્સલ કરે છે
- એકસરખા ડ્રેસ પહેરે છે
- એકસરખા સ્ટેપ કરે છે
- એકસરખા સ્મિત સાથે સ્ટેજ પર ઉભા રહે છે
આ બધું જોઈને એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે:
👉 અહીં બાળક પોતાની અભિવ્યક્તિ કરી રહ્યો છે
કે પછી બાળકને એક સુંદર “પ્રોડક્ટ” બનાવી રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે?
બજારવાદમાં વસ્તુઓને સુંદર પેકિંગમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. શાળાના આવા કાર્યક્રમોમાં પણ ઘણીવાર એવું જ લાગે છે:
- ચમકતા ડ્રેસ
- લાઇટિંગ
- મ્યુઝિક
- કોરિયોગ્રાફી
પરંતુ અંદર પ્રશ્ન એ છે: શું આ બધું બાળક માટે છે?
કે દર્શકો માટે છે?
જો કાર્યક્રમનો હેતુ બાળકની આંતરિક શક્તિ બહાર લાવવાનો હોય તો તેમાં સ્વતંત્રતા, વિવિધતા, અપૂર્ણતા અને સચ્ચાઈ જોઈએ. પરંતુ જ્યાં બધું એકસરખું હોય
ત્યાં ઘણીવાર અંદરથી સ્વતંત્રતા ઓછી હોય છે.
*********
*શિક્ષણનો હેતુ મુક્તિ છે, પ્રદર્શન નહીં.*
- જ્યાં અહં અને પ્રદર્શન વધારે હોય ત્યાં જાગૃતિ ઓછી હોય છે.
- ઈનામો દ્વારા અહં અને લઘુતાગ્રંથિ બંને જન્મે છે.
👉 કેટલાંક સવાલો -
1. ફિલ્મી દ્રશ્યો અને ગીતો દ્વારા શું બાળકો બજાર(પૂંજીવાદ)ની સંસ્કૃતિમાં નથી જઇ રહ્યા??
2. ધાર્મિક કટ્ટરતાવાળા દ્રશ્યો ભજીવીને અને ગીતોમાં ડાન્સ કરીને બાળકોના મનમાં ધાર્મિક અથવા ઐતિહાસિક દ્વેષનું બીજ નથી રોપાઇ રહ્યું??
3. વાર્ષિક ઉત્સવ શિક્ષણનો એક ભાગ નહિ, પરંતુ અહંની ફેક્ટરી/અહંનો ઉત્સવ નથી બની ગયો??
4. દાતા, સન્માન, મેડલ જેવી વસ્તુઓને કારણે "સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે" જેવું બ્રહ્મવાક્ય માત્ર દીવાલ પરનો સુવિચાર નથી બની ગયું??
5. આવા કાર્યક્રમમાં બાળક પોતાને વ્યક્ત કરી રહ્યો છે કે લોકોના એન્ટરટેઇનમેન્ટ માટે નાટક કરી રહ્યો છે??
6. જો બાળક પોતે આનંદથી નાચે તો નૃત્ય ધ્યાન બની શકે એટલે નૃત્ય, સંગીત અને ઉત્સવ બાળક માટે જરૂરી છે પરંતુ એકસરખો ડ્રેસ, એકસરખા સ્ટેપ, રિહર્સલથી તૈયાર થયેલો ડાન્સ એ નૃત્ય નથી પરંતુ તાલીમ છે.
- *શું આવો તાલીમી ડાન્સ બાળકોને નકલી અને મશીન (રોબોટ) નથી બનાવી રહ્યો??*
********
*એક પ્રાર્થના*
*શાળાના ઉત્સવો બંધ કરવાની જરૂર નથી.*
પરંતુ કદાચ હવે સમય આવ્યો છે કે આપણે એક સવાલ પૂછીએ:
*શું આપણા ઉત્સવો બાળકોને મુક્ત કરી રહ્યા છે
કે વધુ શરતી (conditioned) બનાવી રહ્યા છે?*
જો આપણે આ સવાલ ઈમાનદારીથી પૂછીએ તો કદાચ
આપણા ઉત્સવો પણ બદલાશે અને શિક્ષણ પણ!!.. અને કદાચ ત્યારે બાળક કહી શકશે:
“હું બીજા કરતા સારું બનવા નથી આવ્યો,
હું મારા અંદર જે છે તે ખીલવવા આવ્યો છું.”
**********
*એક નવો વિચાર:*
*ચેતન સર્જનોત્સવ*
👉 જેનો મુખ્ય હેતુ...
- સત્ય અને સ્વતંત્ર વિચાર (જેમાં બાળકો પોતાની સર્જનાત્મકતા રજૂ કરે)
- આંતરિક પ્રેરણા (જેમાં બાળક પોતાની ક્ષમતા બતાવે)
- નવું સર્જન અને આનંદ (જેમાં બાળક પોતાનું સ્ટાર્ટઅપ, કલા, કવિતા, કારીગરી પ્રસ્તુત કરે)
- આત્માવલોકન અને જાગૃતિ (જેમાં તુલના ઓછી અને સ્વતંત્ર અભિવ્યક્તિ વધુ હોય)
આ મોડેલને નામ આપી શકાય:
🌱 “ચેતન સર્જન ઉત્સવ”
- આ વાર્ષિક ઉત્સવ નહીં, પણ બાળકોની આંતરિક ક્ષમતાનો ઉત્સવ હશે.
(1) *મુખ્ય સિદ્ધાંત*
- કોઈ સ્પર્ધા નહીં
- કોઈ મેડલ / રેન્કિંગ નહીં
- કોઈ જબરદસ્તી નહીં
- બાળક જે ઈચ્છે તે રજૂ કરે
- પ્રદર્શન નહીં, માત્ર અભિવ્યક્તિ
(2) *કાર્યક્રમની રચના*
👉 આ કાર્યક્રમને 5 વિભાગમાં વહેંચી શકાય:
🎨 1. સર્જન ગેલેરી
બાળકો પોતાની બનાવેલી વસ્તુઓ લાવે:
- ચિત્ર
- માટીની વસ્તુ
- કાગળની કલા
- વૈજ્ઞાનિક મોડેલ
- નાની શોધ
- રિસાયકલ વસ્તુઓ
👉 આ બધી વસ્તુઓ બાળક પોતે ઉભું રહી સમજાવે એટલે બાળક અહીં શિક્ષક બની જાય છે.
✍️ 2. અભિવ્યક્તિ મંચ
👉 બાળકો પોતાની આંતરિક લાગણી વ્યક્ત કરે:
- કવિતા
- વાર્તા
- ગીત
- વિચાર
- અનુભવ
👉 કોઈ સ્ક્રિપ્ટ નહીં, કોઈ પ્રોફેશનલ તાલીમ નહીં.
🧠 3. વિચાર સંવાદ
👉 મંચ ઉપર બાળકો ચર્ચા કરે:
ઉદાહરણ:
- મોબાઇલ સારો કે ખરાબ?
- પ્રકૃતિ બચાવવી કેમ?
- સાચું મિત્ર કોણ?
👉 આ વિવેક વિકાસ માટે છે.
🛠️ 4. કૌશલ્ય પ્રદર્શન
👉 બાળકો પોતાની જીવંત (live) કલા બતાવે:
- સંગીત
- ચિત્ર
- હસ્તકલા
- ખેતી
- રસોઈ
- પ્રોગ્રામિંગ
- રમત કૌશલ્ય
💡 5. બાળ સ્ટાર્ટ-અપ ખૂણો
👉 બાળકો પોતાની બનાવેલી વસ્તુ વેચી શકે:
- ચિત્ર
- હસ્તકલા
- છોડ
- પુસ્તિકા
- ઘરેલું વસ્તુ
👉 આનાથી બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ વધે, અર્થતંત્ર સમજાય અને સર્જનનું મૂલ્ય સમજે.
(3) *દાતાઓની ભૂમિકા*
👉 દાતા સ્ટેજ ઉપર સન્માન પામવા નહીં પરંતુ..
- દાતા બાળકો પાસેથી વસ્તુ ખરીદે
- સર્જનને પ્રોત્સાહન આપે
- સાધનો માટે સહાય આપે
(4) *શિક્ષક અને શાળા/સંસ્થાની ભૂમિકા*
👉 શિક્ષક બને..
- માર્ગદર્શક
- નિરીક્ષક
- પ્રેરક
👉 શાળા/સંસ્થા બને..
- એન્ટરટેઇનમેન્ટનું પ્રદર્શની સ્થળ નહિ, પરંતુ બાળકની 'અભિવ્યક્તિનું પ્લેટફોર્મ'.
(5) *કાર્યક્રમની શરૂઆત*
બાળકો સાથે 2 મિનિટ શાંતિ સાથે.. મુખ્ય સંદેશ:
“આજે આપણે એકબીજાની અંદરની સુંદરતા અને અભિવ્યક્તિ જોવા મળ્યા છીએ.”
(6) *કાર્યક્રમનો અંત*
- કોઈ ઇનામ નહીં.
માત્ર એક વાત:
"આજે દરેક બાળક અનોખો છે.”
(7) *આ નવા વિચાર/દ્રષ્ટિકોણનો અર્થ*
- બાળક પોતાની અંદર જોવાનું શીખે.
- બાળક સમાજના દબાણ વગર વિચારવાનું શીખે.
- બાળક આનંદથી સર્જન કરે.
(8) *સૌથી સુંદર પરિણામ*
👉 બાળક વિચારશે:
“હું બીજા કરતા સારું બનવા નથી આવ્યો,
હું મારા અંદર જે છે તે ખીલવા આવ્યો છું.”
ટૂંકમાં, *ચેતન સર્જન ઉત્સવ નો મુખ્ય ધ્યેય બાળકોને 'ઉત્પાદન' તરીકે પ્રેઝન્ટ કરીને (મોટેભાગે નચાવી - નચાવીને) લોકોને મનોરંજન/એન્ટરટેઇનમેન્ટ મળે એ નથી કરવું, પણ બાળકને બાળક જ રહેવા દઈ અભિવ્યક્ત થવા દેવું છે.*
*********
શિક્ષણનો મૂળ હેતુ શું છે?
પ્રદર્શન?
કે મુક્તિ?
ભારતીય પરંપરામાં એક સુંદર વાક્ય છે:
“સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે”
અર્થાત્:
જે શિક્ષણ મુક્તિ આપે તે જ સાચું શિક્ષણ.
👉 જો શિક્ષણ બાળકને વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવે પણ અંદરથી અસુરક્ષિત રાખે તો એ અધૂરું શિક્ષણ છે.
👉 જો શિક્ષણ બાળકને વધુ હોશિયાર બનાવે પણ અંદરથી અહંકારી બનાવે તો એ પણ અધૂરું શિક્ષણ છે.
*આપણે આપણા બાળકો માટે કયો ઉત્સવ ઇચ્છીએ છીએ — પ્રદર્શનનો ઉત્સવ કે અભિવ્યક્તિનો ઉત્સવ??*
*આપણે આપણા બાળકોને સ્ટેજ પર સુંદર દેખાડવા માંગીએ છીએ કે જીવનમાં અંદરથી સુંદર બનતા જોવા માંગીએ છીએ?*
*******
આ લેખ કોઈ અંતિમ સત્ય નથી.
માત્ર એક શિક્ષક તરીકે ઉદ્ભવેલા વિચારો છે.
શિક્ષણ વિષય પર ખુલ્લો સંવાદ જ વધુ સારું શિક્ષણ બનાવે છે.
- યજ્ઞેશ રાજપુત
લ.તા. 9.3.26
