"તમારી શાળાનાં ગુણોત્સવમાં જે પણ માર્ક્સ આવશે, એમાંથી વીસ-પચ્ચીસ ટકા માર્ક્સ માત્ર તમારાં વર્ગને કારણે આવશે."
"તમે યાર આટલું સરસ કરો છો તો બીજા શિક્ષકોને પણ કહેતાં હોય તો!!"
.
.
..આ વાક્યોએ ગયા વર્ષે મારા શિક્ષકત્વ પર લાગેલાં બધાં લાંછનોને ધોઈ નાંખ્યા!!
*********
અચાનક જ શાળાનાં આચાર્યશ્રી એ મને કહ્યું કે સુપરવાઇઝર સાહેબે તમને પેનલ(વાર્ષિક નિરીક્ષણ) માટે એમની સાથે જવા કહ્યું છે. હું આ સાંભળી ખુશ પણ થયો અને દુઃખી પણ!!
મેં તરત જ અમારા આચાર્યશ્રીને હસતા હસતા કહ્યું, "સાચું કહું તો સાહેબ, મને ક્યારેય મારા વર્ગનાં બાળકોને છોડીને પેનલમાં જવું ન જ ગમે, પણ હું માત્ર એટલા માટે પેનલમાં જવા તૈયાર છું કેમ કે પેનલમાં હું ઘણી શાળાઓમાં ફરીશ, અને ઘણું નવું શીખીશ. હું માનું છું કે જ્ઞાન મળે ત્યાંથી લૂંટી લેવું જોઈએ."
..અને એ સાંજે જ આચાર્યશ્રીએ મેસેજ આપ્યાં કે બીજા દિવસે મારે એક શાળામાં વાર્ષિક નિરીક્ષણ માટે જવાનું છે. રાત્રે સૂતાં પહેલાં મેં નક્કી કર્યું કે હું મારાં સી.આર.સી. તરીકેના વર્ગ નિરીક્ષણના અનુભવને સુપેરે કામે લગાડીશ. હું સંપૂર્ણપણે તટસ્થ મૂલ્યાંકન કરીશ.
**********
શિક્ષક તરીકેનાં મારા સોળ વર્ષનાં અનુભવને જોરે હું એટલું તો સમજી જ શક્યો છું કે દરેક શાળા, દરેક શિક્ષક અને દરેક બાળક એકબીજાથી અલગ અલગ હોય છે. એનું વાર્ષિક નિરીક્ષણ એક જ ચશ્માંથી, મતલબ કે એક જ 'પોઇન્ટ ઓફ વ્યુ'થી ન કરી શકાય! પોતાની શાળાનાં સ્થાનિક વાતાવરણને અનુરૂપ દરેક શિક્ષકની કામ કરવાની પદ્ધતિ અલગ અલગ હોય છે. જરૂરી એ છે કે શિક્ષક પોતાનાં શિક્ષકત્વને ઉજાળવા (કે પછી ઉજાડવા! ) કેટલી મહેનત કરી રહ્યો છે? અને કેટલાં પ્રયત્નો કરી રહ્યો છે??
એક શાળાનું વાર્ષિક નિરીક્ષણ એટલે એની વહીવટી ચકાસણીની સાથે સાથે એનાં શિક્ષકોની બાળકોને કેળવવાની મહેનત અને પ્રયત્નો પર પણ એટલી જ આધારિત છે, જેટલી એક સિક્કાની બે બાજુ! કેમ કે શિક્ષણ અને કેળવણી બંને અલગ વસ્તુઓ છે! શિક્ષણ માત્ર બાળકોને અક્ષરજ્ઞાન શીખવે છે, જ્યારે કેળવણી.. બાળકોનાં અક્ષરજ્ઞાનની સાથે મૂલ્યો પર પણ વધુ ભાર આપે છે! શિક્ષિત પેનલિસ્ટ ચોપડાંઓ અને ફાઈલો પર વધુ ભાર મૂકે છે, જ્યારે કેળવાયેલો પેનલિસ્ટ બાળકોની કેળવણી પર વધુ ભાર મૂકે છે. મને અહીં શિક્ષકનું વાર્ષિક નિરીક્ષણનું કામ સોંપાયું હતું, એટલે મારે શિક્ષક કેટલો કેળવાયેલો છે, એ જોવાનું હતું. કેમ કે વાર્ષિક નિરીક્ષણનાં ડરથી દરેક શિક્ષક પોતાનું વહીવટી કામ તો રાત્રે જાગીને પણ પૂર્ણ કરી જ દેવાનો હતો, એ હું સ્વાનુભવથી સારી પેઠે જણાવી શકું છું.
*********
બીજા દિવસે નિયત સમયે હું જે-તે શાળામાં પહોંચી ગયો, અને મેદાનમાં બહાર અમારા સુપરવાઈઝર સાહેબની રાહ જોતો બેઠો. ધારું તો સીધો જ ઓફિસમાં જઈ શક્યો હોત, પણ મને એમ કરવું ઠીક ન લાગ્યું, કેમ કે હું મારી જાતને એટલો પણ શ્રેષ્ઠ નથી ગણતો, કે હું કોઈ શાળાનું વાતાવરણ સમજ્યા વિના એનાં વાતાવરણમાં ઘુસી જાઉં અને બધાનું મૂલ્યાંકન કરી નાખું! હું કોઈ અધિકારી તો છું નહિ, સી.આર.સી. હતો ત્યારે પણ મારા ક્લસ્ટરમાં આવતી પંદર શાળાઓનાં વાતાવરણને સમજ્યા વિના કોઈ ડીસીજન કે પૂર્વગ્રહો નહોતાં લીધાં.
થોડીવારમાં એક પેનલિસ્ટ મિત્રને જોઈને ટાઢક વળી, અને વાર્ષિક નિરીક્ષણનું પત્રક સમજ્યો. મેં પ્રથમ દ્રષ્ટિએ જ નોંધી લીધું કે પત્રકમાં એક શિક્ષકનું નિરીક્ષણ એનાં કાગળકામની ચકાસણી અને ફાઈલોની પૂર્ણતા પર આધારિત હતું. ઘણીવખત કોઈ શિક્ષક બાળકો પાછળ ખૂબ મહેનતુ હોય છે પરંતુ વર્ગના કાગળકામમાં ખૂબ જ નબળો હોવાને કારણે પેનલિસ્ટ મિત્રોની નજરમાં ઠોઠ પુરવાર થતાં હોય છે! પ્રવાહની વિરુદ્ધમાં જવું મને પોષાય એમ નથી, માટે હું કશું બોલ્યાં વિના શિક્ષકોનું મૂલ્યાંકન કરવા એમનાં વર્ગો તરફ ચાલ્યો. મારુ કામ પ્રજ્ઞા વર્ગો પૂરતું સીમિત હતું, પરંતુ ધોરણ 3 થી 8ના વર્ગોનો પણ સારો એવો અનુભવ હતો, માટે અન્ય વર્ગો પણ ચકાસવામાં કોઈ તકલીફ નહોતી.
**********
લગભગ સાતેક સ્કૂલનાં પંદરથી વધુ વર્ગો ચકાસ્યા! ...હા, વર્ગો જ ચકાસ્યા.. શિક્ષકને ચકાસવું એ તો લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે કેમ કે કાગળકામમાં જ પાવરધા હોય એવાં શિક્ષકો રાતે જાગીને પોતે કામ કર્યું હોવાના પુરાવા ઉભા કરી લીધા હતા! નવા નકોર ટી.એલ.એમ. જોઈને કોઈને પણ સમજાઈ જાય કે આ તો રાતોરાત ઉભા કરેલા છે! દરેક સ્કૂલનું વાતાવરણ જુદું હતું - અમુક શાળાઓ પોઝિટિવ વાતાવરણ વાળી હતી તો અમુક નેગેટિવ!
એક શિક્ષકનો વર્ગ ખરેખર સરસ હતો. મને એની ઈર્ષ્યા થઈ આવી, કેમ કે મને સૌથી વધુ જે લાગી આવેલું એ હતું.. 'લગભગ બધાં જ બાળકો ગુજરાતી બોલતાં હતા, જ્યારે મારી શાળામાં ભણતાં 95% બાળકો હિન્દી-ઉર્દુ ભાષા જ સમજે છે, જેને ગુજરાતી ભણાવવું ખરેખર મુશ્કેલ છે.' મને હંમેશા એક જ વિચાર આવતો, 'જો મારી શાળાના બાળકો પણ આવું જ ગુજરાતી બોલતાં-સમજતાં હોત તો..??!!' ખેર, જે રસ્તો મારો હતો જ નહિ, એનાં વિશે વિચારવું શુ?? (એ શિક્ષકનાં રૂમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે એ શિક્ષકે મને ધરાર અટકાવી પૂછ્યું, ''યજ્ઞેશભાઈ, કોઈક તો સુધારો બતાવતા જાઓ..''
મેં હસતા હસતા બધું 'ઓકે' છે, એવું કહ્યું તોયે એ ના માન્યા એટલે મેં કહ્યું, ''તમારા વર્ગનાં બાળકોના ચંપલ જો તમે બહાર ઉતરાવતા હોવ તો તમે પણ હવેથી ચંપલ વર્ગમાં ના પહેરશો." ..બસ આ સાંભળી એમને શુ ખોટું લાગ્યું કે આજેય એ મને જોઈને મોં મચકોડે છે!!)
એક શાળામાં એક શિક્ષકનો વર્ગ આખો પ્રજ્ઞા મટિરિયલથી ભરેલો હતો. મેં પૂછ્યું, "આટલું બધું મટીરીયલ તમને કંઈ રીતે મળ્યું?' જવાબ મળ્યો, 'આચાર્યને કહીએ એટલે લગભગ એ મેળવી જ આપે, અથવા તો ખર્ચો આપી જ દે.' આ સાંભળી હું એક વસ્તુ સમજી શક્યો, 'અઢળક રૂપિયા આવતાં હોવાં છતાં શિક્ષકોને મટીરીયલ પૂરું પાડવામાં નબળાં આચાર્યો શિક્ષકોને પણ નબળાં જ બનાવતાં હોય છે! જ્યાં આચાર્ય જ ભ્રષ્ટ હોય ત્યાં શિક્ષકો પાસે શુ અપેક્ષા રાખવી?(વાઈસેવરસા, ભ્રષ્ટાચારની નદીનું ઉદગમસ્થાન કયું છે એ જણાવવાની જરૂર ખરી?) શિક્ષકો સ્વખર્ચે જેટલું કરી શકતાં એટલું તો કરતાં જ હતાં.. પણ એ ધોરણ ૧/૨ ના નાનકડાં બાળકો માટે પૂરતું હોતું નથી!
વળી, મેં એ પણ જોયું કે મોટાભાગની શાળાઓમાં શિક્ષકોની ઘટ હોઈ દરેક શિક્ષક પોતાનાં વર્ગમાં એવરેજ કરતાં વધુ બાળકોને ભણાવી રહ્યો છે. અથવા તો સાવ ઓછાં બાળકો થકી પરેશાન છે. ૧૫૦-૨૦૦ થી વધુ બાળકો ધરાવતી શાળામાં જો માત્ર બે-ત્રણ જ આચાર્ય સહિત શિક્ષકો હોય તો એવાં શિક્ષકો પાસે ન તો કાગળકામ પૂરું હોય કે ન તો બાળકનો વર્ગ બરાબર હોય! મને આવા શિક્ષકો માટે સિમ્પેથી છે!! છતાંય, એક વાત આવી સ્થિતિમાં આવી પડેલાં શિક્ષકો માટે હું ખાસ લખીશ કે 'નિરાશાજનક પરિસ્થિતિમાં પણ જો 50% કામ કર્યું હોય તો હું એને રિવ્યુમાં ગ્લોરીફાય કરીને 70-80% બતાવી શકું, પણ રોદણાં રડીને 0% કામ કર્યું હોય અને એને ગ્લોરીફાય કરું તો વધુ મોટો '0' દેખાય!' ..હું આવા 0% વાળા શિક્ષક માટે ખોટા વખાણ ન કરી શકું!!
એક શાળા એવી પણ હતી, કે જેમાં ખુદ શિક્ષકને જ એ નહોતી ખબર કે એ પોતે કયું ધોરણ ભણાવે છે? મેં મિત્રભાવે કહ્યું, "સાવ આવું તો ના ચાલે ને, કે તમને તમારો વર્ગ પણ ખબર ના હોય?" ..તો એમનો સ્ટાન્ડરડાઈઝ જવાબ મળ્યો, "બસ સાહેબ હવે આ છેલ્લું વર્ષ અને છેલ્લું ઇન્ક્રીમેન્ટ છે.. હવે શું વર્ગ સાચવીએ? આખી જિંદગી આ જ તો ઢસરડા કર્યા છે!" આ સાંભળી હું હતપ્રભ થઈ ગયેલો!
પેનલિસ્ટ મિત્રોની ઘટ વાર્ષિક નિરીક્ષણમાં પણ અનુભવાઈ! પેનલ નિરીક્ષણમાં આવતાં અમુક મિત્રો કોઈ શિક્ષકની સાથે 'અણબનાવ' ન થાય એટલે બધાનું સારું સારું જ બોલતાં અને લખતાં! ટૂંકમાં, મિત્રભાવ નિભાવતા!
પોલિટિકલી વગવાળા શિક્ષકોને કશું જ ના થાય, એ હું સુપેરે જાણતો હતો, જે સત્ય જ છે, એ જોઈ શક્યો! ..અને ખરેખર કામ કરતાં શિક્ષકો ભગવાનથી ડરે છે, અમારાં જેવાં લોકોથી નહિ, એ પણ હું અનુભવી શક્યો!!
પેનલિસ્ટ તરીકે આટલા વર્ગોની ચકાસણીનો આ નિચોડ કહી શકાય, કે કોઈ પણ વર્ગ નબળો નથી.. નબળું હોય તો સૌ પ્રથમ બાળકનું ઘર/સમાજનું વાતાવરણ! ..બીજા નંબરે શાળાનું વાતાવરણ, તથા આચાર્ય અને શિક્ષકની માનસિકતા! ..અને ત્રીજા નંબરે, વર્ગ તપાસનાર પેનલિસ્ટની નજર! કેમ કે જો એ 'તટસ્થ' બનીને આવ્યો હશે તો એને જે દેખાય છે એ જ જોશે, 'બીટવીન ધ લાઇન્સ' નહિ જોઈ શકે.. જો 'મિત્ર' બનીને આવ્યો હશે તો નબળાં કામમાં પણ 'પોઝિટિવ' જોશે.. અને 'રિવેન્જ'નાં ભાવથી આવ્યો હશે તો..??
***********
"તમને એ શાળાનાં પ્રજ્ઞા વર્ગો જોવાની મજા આવશે.. બધાં એ સ્કૂલને વખાણે છે. તમારે ત્યાં આવવું જોઈએ." અમારા સુપરવાઈઝર સાહેબે મને કહ્યું.
મારી પોતાની ઈચ્છા એ શાળામાં, ન જ જવાની (રિપીટ.. ન જ જવાની!) હતી, છતાંય મારે જવું પડશે, એવું લાગતાં મેં મારા બીજા પેનલિસ્ટ મિત્રને કહ્યું, "મને ત્યાં મજા નહિ આવે. એ શાળાનાં પેપરો મેં મોડરેટ કરેલાં છે, મને ખબર છે, ત્યાં કેટલું સાચું છે અને કેટલું ખોટું છે? ઉલટાનું ત્યાં જે પ્રિન્સીપાલ છે એ એટલી હદે મહત્વકાંક્ષી છે કે ભૂલે ચુકે પણ જો મને કૈક ખોટું દેખાઈ ગયું તો એ એનો બદલો લીધાં વગર મને નહિ છોડે!" ..આનાં જવાબમાં એ મિત્રે કહ્યું, "ખુદ સુપરવાઈઝર સાહેબે તમને ત્યાં આવવાનું કહ્યું છે તો આપણે શું કરી શકીએ?"
..કમને મારે બીજાં દિવસે ત્યાં જવું પડ્યું! ..અને મને જે ડર હતો એ સાચો પડ્યો!!
***********
એક સાઉથ મુવીની એક કલીપ છે કે એક શાળાની મુલાકાતમાં એક કલેકટર આવે છે ત્યારે એ શાળાની પ્રિન્સિપાલનું રુવાડૂય નથી ફરકતું! એ નોર્મલ દિવસની જેમ જ પોતાનું કામ કરે છે.. કેમ કે આચાર્ય જાણે છે કે બધું કામ બરાબર જ થાય છે!
મારા સી.આર.સી. તરીકેના અનુભવથી પણ હું સમજી શક્યો છું કે કોઈનાં અચાનક આવવાથી જો શાળાના નોર્મલ કામમાં કોઈ ફરક ના પડતો હોય તો એ શાળાનું અને શિક્ષકોનું કામ બેસ્ટ જ હોવાનું! (અથવા તો શાળામાં કોઈ વગદાર/માથાભારે હોય તો પણ ફરક ના જ પડે!).. જો કોઈના આવવાથી બધું એબનોર્મલ થઈ જાય, અને આવનારને 'સ્પેશિયલ અટેંશન' મળે તો સમજવું કે શાળાનાં પ્રિન્સીપાલ નથી ઇચ્છતા કે આવનાર કંઈ નબળું જુએ! ટૂંકમાં, બધું જ પરફેક્ટ હોય તો એ ભ્રમણા હોઈ શકે, રાતોરાત ઉભું કરેલું હોઈ શકે!
હું આ શાળામાં ગયો એ સાથે જ મને આવું ફિલ થયાં વગર રહ્યું નહિ, આમેય હું એક મહત્વકાંક્ષી પ્રિન્સીપાલનાં એમ્પાયરમાં પ્રવેશ્યો હતો! શાળામાં જતાંની સાથે જ એવું ભપકાદાર સ્વાગત થયું કે મને લાગ્યું કે 'અપૂન ઇ જ ભગવાન હૈ!'.. મૂળ તો આવા ભપકામાં મને શાળાનું કશું નબળું ન દેખાય એવી પ્રિન્સીપાલની મહત્વકાંક્ષા હું જોઈ શકતો હતો! શાળાનો આવો ભપકો કોઈ અહંકારી અધિકારી/નેતાને ગમે, મને નહિ! હું શાળાનાં વર્ગો/બાળકોને જોવા આવેલો સામાન્ય શિક્ષક હતો કે જેને સારું સારું પોતાની શાળામાં લઈ જવું હતું! કદાચ મારાં મનનો આ ભાવ એ પ્રિન્સીપાલ સમજી ગયેલા.
હું મારું જે કામ કરવા આવેલો, એ કરવા પ્રજ્ઞા વર્ગમાં ઘૂસ્યો. આખો વર્ગ પરફેક્ટ હતો. શિક્ષકો પણ સજ્જ હતા. મારી આજુબાજુ બધી ફાઈલો ગોઠવી દેવામાં આવેલી. બાળકોનું વર્ક, પ્રોજેકટ બધું જ બરાબર હતું! ..પણ મને જે ચીજ ખટકી એ એજ હતી કે ધોરણ ૧/૨ના બધાં જ બાળકો, બધું જ કેવી રીતે સાચું લખી શકે?? ધોરણ ૧માં પ્રવેશતાં બાળકોની સ્વ.પોથી આખા વર્ષને અંતે પણ કેવી રીતે ફાટયા વગર રહી શકે?? ધોરણ ૧માં પ્રવેશતાં બધાં જ બાળકો આટલી હદે ભૂલ વગરનું કેવી રીતે લખી શકે?? બધાં જ બાળકોનાં બધાં જ પ્રોજેકટ/લેખિતવર્ક આટલી હદે સહેજ પણ ડાઘ વગરનાં- સ્વચ્છ કેવી રીતે હોઈ શકે??
મારાં વર્ગનાં બાળકોની સ્વ.પોથીનાં તો વર્ષના અંતે ચીંથરા ઉડી ગયા હોય છે! શરૂઆતના એકમોનું તો કચ્ચરઘાણ નીકળી ગયું હોય! મારા વર્ગનાં બાળકોનું કલરકામ તો એવું હોય કે જાણે કે આખી દુનિયા રંગબેરંગી હોય!! બાળકોએ કરેલું પ્રોજેક્ટ વર્ક તો જાણે કાદવમાં ઉગેલા કમળો! કોરોના વખતે ઘરે આપેલાં ચિટકકામમાં ગુંદર ના મળે તો બાળકોએ લોટ કે ભાતના દાણા પણ ચોંટાડયા હોય!! ચિત્રકામમાં બટાકું ટામેટાં જેવું દેખાય અને ટામેટું ભોલા મરચાં (કેપ્સિકમ) જેવું! 'ન', 'મ', 'ગ', 'જ' લખવાની મારા બાળકોએ એવી પ્રેક્ટિસ કરી હોય કે રબરથી ખોટું લખેલું ભૂસવામાં જ નોટબુક કે સ્વ.પોથીના ઘણાં પાનાં ફાટેલાં દેખાઈ આવે! અક્ષર લેખનમાં બાળકની ભૂલ દેખાય, બાળકે કરેલી કોશિશ દેખાય, પ્રખ્યાત બાળ મનોવૈજ્ઞાનિક થોર્નડાઈકનો 'પ્રયત્ન અને ભૂલ'નો નિયમ (આપણે બધાં પીટીસી/બીએડમાં ભણેલાં જ છીએ આ નિયમને!) મારા વર્ગમાંના બાળકોના ચહેરા પર પણ દેખાય! ટૂંકમાં, દરેક કામ બાળકે જ કરેલું છે એ સ્પષ્ટ દેખાતું હોય! હવે ધોરણ ૧/૨ ના નાના બાળકોએ કરેલું આવું કામ મારે મન શ્રેષ્ઠ છે, કોઈને મન ન પણ હોય!
હજુ એક આડવાત.. મારી પોતાની શાળામાં એક શિક્ષિકા હતાં, કે જેમના પ્રજ્ઞા વર્ગનાં એક પણ બાળકની સ્વ.પોથી ફાટતી જ નહોતી! એમનું પણ દરેક પ્રોજેક્ટ વર્ક સ્વચ્છ જ હોય!.. મેં એક દિવસ આટલી સ્વચ્છ સ્વ.પોથીનું રહસ્ય જાણ્યું! એ શિક્ષિકાબેન શાળાનાં મોટાં ધોરણનાં બાળકો પાસે આ ધો.૧/૨નાં બાળકોની સ્વ.પોથી તથા પ્રોજેક્ટ કાર્ય લખાવી દેતાં!.. જ્યારે હું તો બાળકની સ્વ.પોથી, ભૂલેચુકેય જો બાળકનાં મોટાં ભાઈ-બહેન કે મમ્મી-પાપાએ લખેલું હોવાનું જાણતો તો દરેકને રૂબરૂ બોલાવી ફિટકારતો!!
પ્રજ્ઞા શિક્ષક તરીકેના આવાં અનુભવે મારા મગજમાં ઘંટડી વગાડી કે શું અહીં આવી રીતે જ સ્વ.પોથી લખાવાતી હશે કે શું?? શિક્ષકને સીધું પૂછીએ તો કોઈ સાચું ન બોલે.. આખરે મેં એ શિક્ષક જોડે વાતોનો તંતુ જોડ્યો! વિશ્વાસમાં લઈ પૂછ્યું, "દરેક બાળકની સ્વ.પોથી આટલી હદે ભૂલરહિત, સ્વચ્છ અને ફાટયા વગરની, સુંદર અક્ષરવાળી કઈ રીતે હોઈ શકે?"
..અને એ શિક્ષક સાચું બોલી ગયા!
આ શાળાના વાર્ષિક પેપરો મેં જ્યારે મોડરેટ કર્યા હતા, ત્યારે જેવું 'ખોખલાપણું' મેં અનુભવેલું, એવું જ અત્યારે અનુભવ્યું! ભપકાદાર સ્વાગત અને આંજી નાંખે એવાં દેખાડાનાં રીવ્યુ માટે હું જાણી જોઈને ના રોકાયો અને વધુ ઘૂંટન અનુભવવા કરતાં ત્યાંથી વહેલો નીકળી ગયો!
હું નીકળવા જતો હતો એ દરમિયાન એ પ્રિન્સીપાલે મને ધરાર પૂછ્યું, "કેવું રહ્યું?"
બસ.. મેં અહીં જ એક ભૂલ કરી દીધી! હું બને ત્યાં સુધી બોલુ જ નહીં, પણ અહીં ન રહેવાયું અને માત્ર એક જ વાક્ય બોલીને મેં મારા પગ પર કુહાડો મારી દીધો, "શક્ય હોય તો બાળકને જાતે જ બધું લખવા કહેવું, મોટાં ભાઈ-બહેન કે બીજા બાળકો પાસે ન લખાવવું!"
...અને બસ, થઈ રહ્યું! મેં જોયું કે એ પ્રિન્સિપાલનાં ભવાં ઊંચા ચડી ગયા હતા! બે દિવસ પછી મારી શાળાનાં ઇન્સ્પેકશનમાં એ પ્રિન્સીપાલ ખુદ મારા વર્ગનું નિરીક્ષણ કરવા આવ્યા! શાળામાં આવતાંની સાથે જ, હજુ બાળકોની હાજરી પૂરું એ પહેલાં જ, એ મારા વર્ગમાં આવી ગયા અને મને કહ્યું, "હવે હું તમારો વર્ગ જોવા માંગુ છું. જોઉં છું તમારો વર્ગ કેવો છે?!!"
હું એમનો ચહેરો જોતાં જ સમજી ગયો કે આજે હું ચાહે ગમે તેટલી કોશિશ કરું, મારો વર્ગ આજે આખી શાળામાં સૌથી ખરાબ જ દેખાવાનો છે. આખરે એ પ્રિન્સીપાલ મારા બોલેલા વાક્યનો બદલો લઈને જ જંપશે!
બાળકોની હાજરી લખવા ઓફિસમાં ગયો ત્યારે મેં અંગત શિક્ષકમિત્રને તરત જ આ ભવિષ્ય ભાખ્યું કે, "આજે હું સૌથી ખરાબ શિક્ષક સાબિત થવાનો છું."
*************
દિવસઅંતે, હું સાચો પડ્યો! રીવ્યુ શરૂ થયું..
"મેં યજ્ઞેશભાઈનો વર્ગ જેવો વિચાર્યો હતો એવો છે જ નહિ! કોઈપણ બાળકની સ્વ.પોથી બરાબર લખેલી જ નથી." (શુ કામ નહિ હોય એનું કારણ મેં ઉપર જણાવેલું જ છે - થોર્નડાઈકનો પ્રયત્ન અને ભૂલનો નિયમ!!) "અમુક બાળકોની પાસે સ્વ.પોથી છે જ નહિ!" (સત્ય એ છે કે દરેક બાળક માટે પૂરતી સ્વ.પોથી આવી જ નહોતી! મેં પોતે જૂની સ્વ.પોથીઓ રબરથી ભૂંસી-ભૂંસીને બાળકને આપેલી!) "કોઈ બાળકને વાંચતા આવડતું જ નથી." (સત્ય એ છે કે મારાં એ જ બાળકોને ભણાવતાં હાલનાં શિક્ષિકાબેન 'બાળકોને મસ્ત વાંચતા આવડે છે' એવું વખાણતાં હોય છે. આ વર્ષના પેનલમાં આવેલાં એચ.ટાટ.મિત્રે પણ એ વર્ગ વખાણ્યો છે!) "પ્રજ્ઞા મુજબ વર્ગ ચાલતો નથી." (હું આ સ્વીકારું છું કેમ કે ટુકડી પ્રમાણે પ્રજ્ઞા વર્ગ ભણાવવા સામે પાર્ટનર પણ 'પ્રજ્ઞા પેટર્ન' માટે તૈયાર હોવો જોઈએ.)
..દર વખતે ખુદ સુપરવાઇઝર સાહેબ આવીને જેમનું શિક્ષણકાર્ય ખૂબ જ નબળું હોવાનું કહી જતાં, એ દરેક શિક્ષકનાં શિક્ષણકાર્યના એ દિવસે ખૂબ વખાણ થયાં! કારણ કે 'મામાના ઘરે માં જ પીરસનારી હોય' તો કાંઈ ઘટે?? (મતલબ કે વર્ગનું નિરીક્ષણ કરવા આવેલ પેનલિસ્ટ મિત્ર જ હોય તો કંઈ ખોટું થોડું ઘટે?)
**********
છેલ્લાં એક વર્ષથી મારા શિક્ષકત્વ પર જે લાંછન લાગેલું તે સૌ પ્રથમ એસ.આઈ.(સ્કૂલ ઇન્સ્પેક્ટર)એ આવીને ભાંગ્યું! જ્યારે તેણે શાળામાં મારો વર્ગ તપાસીને અને આદર્શ પાઠ જોઈને કહ્યું, "તમારી શાળાનાં ગુણોત્સવમાં જે પણ માર્ક્સ આવશે, એમાંથી વીસ-પચ્ચીસ ટકા માર્ક્સ માત્ર તમારા વર્ગને કારણે આવશે."
..અને બીજું, આ વર્ષનાં વાર્ષિક નિરીક્ષણ વખતે આવેલાં પેનલિસ્ટ એચ.ટાટ.મિત્રએ જ્યારે મારો વર્ગ તપાસ્યો, ત્યારે એમણે પણ કહ્યું, "તમે યાર આટલું સરસ કરો છો તો બીજા શિક્ષકોને પણ કહેતાં હોય તો!!"
આ વખતે આજે પેનલ રીવ્યુ વખતે આખી શાળામાં મારો વર્ગ સૌથી સરસ સાબિત થયો!!
**********
મારા શિક્ષકત્વ પર લાગેલું લાંછન એક 'રિવેન્જ' હતું, એવું મને લાગે છે. પોસીબલ છે કે આ વાંચનારને કે એ પ્રિન્સિપાલને ન લાગે! હું સમજી શકું છું, પણ એનાંથી મારી અંદરનો શિક્ષક તો મરી જતો નથી! બધાની નજરમાં જો હું પરફેક્ટ સાબિત થાઉં, તો... મેં ઉપર લખ્યું તેમ, 'બધું જ પરફેક્ટ હોય તો કાં તો એ ભ્રમણા હોઈ શકે, કાં તો એ રાતોરાત ઉભું કરેલું હોઈ શકે!' આપણું દિલથી કરેલું કામ કોઈકને ખટકે, તો કોઈને ખપે.. બીજું શું??
************
-યજ્ઞેશ રાજપુત
લ.તા. 17 ફેબ્રુઆરી 2023
